است كه انسان قبلًا بداند كه اين وزنها با يكديگر تفاوتى دارد ، حسابى در كار است ، برابريها و نابرابريهايى در كار است ، ولى وقتى كه ترازويى در كار نباشد ، ابزارى در كار نباشد ، از كجا من بتوانم بفهمم كه آيا اين دو وزنه برابر يكديگر هستند يا يكى بيشتر است يكى كمتر ؟ ولى وقتى كه يك ابزار هم وجود دارد ، من ، هم مىدانم حسابى در كار است ، هم وسيله دارم براى اينكه اين حساب را كشف كنم و به دست بياورم . متن خلقت ، ميزان و مقياس همه چيز ميزان - همين طور كه عرض كردم - يعنى آلت سنجش ؛ اسمى است عام . هر آلت سنجشى را « ميزان » مىگويند ، ولى عرف بيشتر يك مصداقش را مىشناسد و آن همان ترازو و قپان است ، يعنى چيزى كه سنگينيها را مىسنجد ، كه در زندگى بشر جزء لوازم و ضروريات است و يكى از آن چيزهايى است كه عدالت بدون آن برقرار نمىشود . اگر همين سنجشهاى جسمانى نباشد روابط ميان افراد بشر به كلّى به هم مىخورد . خود همين ، يكى از نعمتهاى بزرگ الهى است . ولى ميزان عالَم تنها ترازويى كه قوهء ثقل را مىسنجد نيست ؛ انسان كامل ميزان و معيار و آلت سنجش انسانهاى ديگر است . فلاسفه ، علم منطق را « علم ميزان » مىنامند يعنى علم آلت سنجش - مىگويند - چون با علم منطق مىتوان شكل و صورت افكار را سنجيد كه آيا اين افكارى كه ما در ذهن خودمان ترتيب مىدهيم به شكل و صورت صحيحى ترتيب يافته يا نه . « منطق » مقياس است ، ميزان و آلت سنجش [ فكر است . ] شاغول براى يك بنّا ميزان است چون عمودى بودن ديوار را با آن مىسنجد . همچنين تراز براى او ميزان است چون افقى بودن ديوارى را كه كشيده با آن مىسنجد . ذرع و متر و ياردى كه يك بزّاز در دست مىگيرد براى او ميزان و آلت سنجش است . قانون براى زندگى افراد بشرميزان است ، ميزانِ روايى و ناروايى . عدالت - كه خودش حقيقتى است كه قبل از قانون وجود دارد - باز ميزان قانون است . عمل من بايد با چه سنجيده شود ؟ با قانون . خود قانون با چه سنجيده شود و از كجا كه قانون ، قانون درستى باشد ؟ ميزان قانون ، عدالت است . ميزان عدالت ، حق يعنى استحقاق است : « اعْطاءُ كُلِّ ذى حَقٍّ حَقَّهُ » ( استحقاقها ) كه در واقع به نظام هستى مربوط مىشود . پس براى هر چيزى ميزان و مقياس قرار داده شده ؛ تا مىرسد به آن چيزى كه خود